YATIRIM YOLUYLA TÜRK VATANDAŞLIĞI: HUKUKİ GÜVEN TURİZMİN SERMAYESİDİR

Yatırım yoluyla vatandaşlık uygulaması bugün dünyanın birçok devletinde fiilen karşılığı olan bir sistemdir. Avrupa Vatandaşlık Sözleşmesi çerçevesinde yapılan tanımdan hareketle vatandaşlık; kişinin etnik kökeninden bağımsız olarak, devlet ile birey arasında siyasi (seçme-seçilme), sosyal (eğitim, sağlık, sosyal güvenlik) ve ekonomik (çalışma, mülkiyet) haklar doğuran hukuki bir bağ olarak kabul edilmektedir. Bu çerçevede yatırım yoluyla vatandaşlık uygulamalarına birçok ülkede prensip olarak olumlu yaklaşıldığı görülmektedir.

Şahsi görüşümü baştan açıkça ortaya koymak isterim: Ben bu uygulamaya karşıyım ve mevcut haliyle en kısa sürede sona erdirilmesi gerektiğini düşünüyorum. Ne var ki söz konusu uygulama 2017 yılından bu yana fiilen sürmekte olup, bu yazımızda uygulamanın turizme sağladığı katkıları ve olası fırsatları, vatandaşlık başvurularının çeşitli nedenlerle reddi sonucu turizm sektörüne yansıyan olumsuz etkileri ve çözüm önerilerimi ele alacağız.

Yatırım Yoluyla Vatandaşlığın Turizme Katkısı

Yatırım yoluyla vatandaşlık programlarının turizm sektörüne doğrudan ve dolaylı olarak yadsınamayacak faydaları bulunmaktadır. Bu sistem, başta Antalya olmak üzere uluslararası turizm merkezlerinde yabancı yatırımcıların gayrimenkul alımı başta olmak üzere çeşitli kanallardan uzun vadeli sermaye girişini sağlamaktadır. Söz konusu sermaye akışı inşaat ve sektörünü canlandırmakta; yeni konut projelerinin ve turistik yaşam alanlarının gelişimini hızlandırmaktadır.

Yabancı yatırımcıların yalnızca kısa süreli turist olarak değil, mülk sahibi ve yarı yerleşik bireyler olarak ülkemize bağlanması, turizmde giderek daha fazla karşılık bulan “ikinci ev turizmi” gibi yeni kavramları da beraberinde gündeme taşımaktadır. Bu olgu, turizm gelirlerini daha istikrarlı ve öngörülebilir bir yapıya kavuşturmaktadır. Yerel hizmet sektörü—özellikle restoran, sağlık, ulaşım ve perakende alanları—bu kesimin varlığından yılın on iki ayı boyunca doğrudan beslenmekte; böylece turizm yalnızca sezonluk bir faaliyet olmaktan çıkarak daha sürdürülebilir bir ekonomik karakter kazanmaktadır. Mevsimsel dalgalanmaların etkisi azalırken, yerel işletmeler için yıl geneline yayılan bir talep yapısı oluşmaktadır. Bunun doğal bir sonucu olarak işletme çeşitliliği artmakta, sektörde yeni hizmet anlayışları ve yeni tüketim beklentileri ortaya çıkmaktadır. Bu da hem girişimcilik açısından yeni bir vizyon alanı yaratmakta hem de turizm ekonomisinin daha katmanlı bir yapıya dönüşmesini sağlamaktadır.

Öte yandan, Türk turizm sektöründe yerli girişimcilik ve sermaye önemli bir değer taşımakla birlikte, günümüz küresel ekonomik düzeninde doğrudan yabancı yatırımların hemen her sektör için fikir, sermaye ve deneyim akışını sağlayan temel bir unsur haline geldiği de göz ardı edilemez. Türkiye’de yabancı yatırım, yalnızca ekonomik bir katkı değil; aynı zamanda uluslararası rekabet gücünü artıran ve kalkınmayı hızlandıran önemli bir dinamik olarak değerlendirilmektedir. Aynı gerekçelerle yatırım yoluyla vatandaşlık süreçlerinde yaşanan olumsuzluklar; yabancı yatırımların ve ziyaretçilerin ülkemize karşı hukuki güven başta olmak üzere, her türlü olumlu yaklaşımını zedelemektedir.

Uygulamanın Hukuki Çerçevesi ve Yaygın Ret Nedenleri

Türkiye'de yatırım yoluyla vatandaşlık uygulaması, 12 Ocak 2017 tarihli Bakanlar Kurulu Kararı ile hayata geçmiş; 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 12. maddesi, ilgili yönetmelikler ile Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü ve Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'nün idari düzenlemeleriyle şekillenmiştir. Bugün itibarıyla 400.000 USD ve üzerinde taşınmaz edinen bir yabancı, diğer yasal koşulları da sağlaması halinde Türk vatandaşlığını kazanabilmektedir. Taşınmazın niteliği ve değerinden başvuru sahibinin kamu düzeni açısından uygunluğuna kadar pek çok esasa ilişkin koşul yanında satış bedelinin Türk Lirası üzerinden satıcı hesabına aktarılması gibi usule dair yükümlülükler de mevcuttur. Süreç; uygunluk belgesi için Tapu ve Kadastro Müdürlüğü, yatırım ikamet izni için Göç İdaresi Başkanlığı ve nihai sonuçlandırma için Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğü olmak üzere birden fazla kurumun koordinasyonunu gerektirmektedir.

Uygunluk Belgesi: Tapu Devrinden Önce Yapılması Gerekenlerin Tapu Devrinden Sonra Yapılması

Uygunluk belgesi, taşınmazın vatandaşlık için gerekli şartları taşıyıp taşımadığını belirleyen temel belgedir. Başvurularda en sık ret nedeni, uygunluk talebinin reddi veya belgenin sonradan iptal edilmesidir. Bu durum çoğunlukla mevzuatın yoruma açık yapısı ve idari uygulamalardaki değişkenlikten kaynaklanmaktadır. Buna ek olarak, süreci yalnızca satış odaklı yürüten taşınmaz satıcıları ve aracı kurumların yaklaşımı; taşınmazın değeri, niteliği ve mevzuata uygunluğu konusunda yanıltılan yabancı alıcıların, hiçbir kusur ve menfaatleri bulunmamasına rağmen rantın ve kötü niyetin kurbanı olmalarına sebebiyet vermektedir.

Bu noktada yapısal sorunların giderilmesinin en etkin yolu, uygunluk değerlendirmesinin tapu devrinden sonra değil, tapu devrinden önce yapılmasıdır. Böylece başvuru sahibi, taşınmazın vatandaşlık için uygun olup olmadığını önceden öğrenebilecek hem kötü niyetli girişimlerden hem de sonradan doğabilecek hukuki belirsizliklerden korunmuş olacaktır.

İdari Süreçlerin Kurbanı: Reşit Olan Çocuklar

Vatandaşlık başvurularının önemli bir kısmı, çocuklara daha iyi bir gelecek sağlama amacıyla yapılmaktadır. Mevzuat, yatırım yoluyla vatandaşlık hakkını eş ve reşit olmayan çocuklara tanımaktadır; ancak bu hak, yalnızca vatandaşlığa kabul tarihinde reşit olmayan çocuklar için geçerlidir. Süreçlerin 1,5 yılı aşması, başvuru sırasında çocuk olan kişilerin sonuç aşamasında reşit hale gelmesine yol açmakta ve bu nedenle aynı aile içinde farklı sonuçlar doğabilmektedir. Bu durum, idari gecikmeler nedeniyle hak kaybına sebep olmaktadır. Basit bir düzenleme ile başvuru tarihinin esas alınması mümkünken, mevcut uygulama öngörülemeyen mağduriyetler yaratmakta ve sistemin adalet algısını zedelemektedir.

Kamu Düzeni Gerekçesiyle Reddedilen Başvurular

Yatırım yoluyla vatandaşlık başvuruları, kamu düzeni ve güvenliği açısından arşiv ve istihbarat incelemesine tabi tutulmaktadır. Terör bağlantısı, yaptırım listesi kaydı, organize suç, sahte belge veya kara para şüphesi gibi somut ve objektif tespitler halinde ret kararı verilmesi doğal ve gerekli bir idari sonuçtur.

Bununla birlikte uygulamada, zaman zaman soyut istihbari notlar veya doğruluğu denetlenemeyen kayıtlar üzerinden olumsuz değerlendirmeler yapıldığı ve bunların doğrudan ret gerekçesi oluşturduğu görülmektedir. Özellikle farklı ülkelerden gelen başvurularda, siyasi nitelikli soruşturmalar veya düşük ağırlıklı hukuki uyuşmazlıklar da güvenlik değerlendirmesine olumsuz yansıyabilmektedir.

Bu nedenle, değerlendirme süreçlerinde daha objektif ve denetlenebilir kriterlerin esas alınması; arşiv araştırmalarının uzman birimlerce yürütülmesi ve gerekli durumlarda başvuru sahibine açıklama ve savunma imkânı tanınması, sistemin hem güvenlik hem de adalet dengesini güçlendirecektir

Devletin Mutlak Takdir Yetkisi ile Hukuk Devleti İlkesi Arasında Denge

Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen bir yabancı, kanunda belirtilen şartları taşıması halinde yetkili makam kararıyla vatandaşlık kazanabilir. Ancak bu şartların sağlanması, kişiye vatandaşlık kazanımı bakımından mutlak bir hak tanımaz. Kanunda yer alan bu düzenleme, devletin vatandaşlık verme konusunda “mutlak takdir yetkisine” sahip olduğu anlayışını ortaya koymaktadır. Bununla birlikte Danıştay’ın yerleşik içtihatlarına göre, idarenin takdir yetkisi mutlak ve sınırsız değildir; kamu yararı ve kamu hizmetinin gerekleri ile sınırlıdır. İdare, bu yetkiyi kullanırken kanuni çerçeveye bağlı kalmak, eşitlik ilkesini gözetmek, işlemlerini gerekçelendirmek ve özel şartlar öngörülmüşse bunlara uymakla yükümlüdür. Bu ilkeler doğrultusunda vatandaşlık başvurularının reddine ilişkin idari işlemler yargı denetimine açıktır.

Maalesef ülkemizdeki yargılama süreleri dikkate alındığında, büyük beklentilerle girilen vatandaşlık süreci, ucu bucağı görünmeyen dava süreçlerine evrilebilmektedir. Üstelik bu alandaki yargı pratiğinde de istikrarsızlık göze çarpmaktadır. Geçmiş dönem mahkeme kararlarında, kamu güvenliği gerekçesiyle tesis edilen işlemlerde 'somut bilgi ve güncel tehlike' ölçütü esas alınarak soyut gerekçeli arşiv araştırmaları iptal edilirken; güncel kararlarda 'devletin mutlak takdir yetkisi' ilkesi oldukça katı bir biçimde yorumlanmakta ve bu durum davaların reddiyle sonuçlanmaktadır.

Vatandaş Değil Vatan Evladı Olmak

Vatandaşlık bir hukuki statüdür, “vatan evladı” olmak ise bambaşka bir aidiyettir. Vatan sevgisi, hiçbir taşınmazla, hiçbir pasaportla ve hiçbir ekonomik imkânla satın alınamayacak kadar derin ve köklü bir bağdır. Bu sebepledir ki, geçmişte vatandaşlıktan çıkarılmış ya da kendi ülkeleriyle hukuki bağları kopmuş birçok insan, zaman içinde bulundukları toplumların hafızasında “vatan evladı” olarak anılmaya ve hatta kahramanlaştırılmaya devam etmiştir.

Yatırım yoluyla vatandaşlık konusunda liberal veya tutucu görüşe sahip olabilirsiniz. Şayet devlet bu sistemi uygulamaya koymuşsa, hukuk devleti ilkesinin gereği olarak sürecin öngörülebilir, tutarlı ve güvenilir şekilde yürütülmesi gerekir. Özellikle turizm sektörü başta olmak üzere ekonomi ve yabancı yatırımlar üzerindeki etkiler dikkate alındığında, uygulamanın şeffaf ve istikrarlı olması büyük önem taşımaktadır. Aksi yöndeki uygulamalar yalnızca bireysel mağduriyetler doğurmakla kalmaz; aynı zamanda yabancı yatırımcılar ve ziyaretçiler nezdinde ülkeye duyulan güveni de zedeler. Hukuki öngörülebilirliğin zayıfladığı bir ortamda, hem ekonomik ilişkilerin hem de uluslararası itibarın zarar görmesi kaçınılmaz hale gelir.